दशैंमा काठमाडौंको सडकमा एउटा अनौठो दृश्य देखिन्छ। नयाँ बसपार्कमा बसका लर्का छन्। गोंगबुदेखि माछापुच्छ्रे, बालाजु हुँदै कलंकी र कोटेश्वरसम्म सार्वजनिक यातायातका साधन यात्रुले खचाखच भरिएका छन्। बिहान, दिउँसो वा साँझ, जुनसुकै समयमा पनि बस र माइक्रोबसमा सिट पाउन मुस्किल छ। यात्रुहरू गन्तव्यमा पुग्न हतारिएका छन् भने यातायात व्यवसायीहरू यात्रुको चाप व्यवस्थापन गर्न व्यस्त छन्।
यात्रुको अत्यधिक चापलाई ध्यानमा राख्दै ट्राफिक प्रहरी र नेपाल प्रहरीले सिट क्षमताभन्दा बढी यात्रु नराख्न आग्रह गरिरहेका छन्। तर सडकमा देखिने दृश्यले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ, आखिर दशैं आउँदा काठमाडौंमा बस्ने लाखौँ मानिस एकैपटक सहर छाडेर गाउँ किन फर्किन्छन् ?
यो केवल यातायात व्यवस्थापनको प्रश्न होइन। यो बसाइँसराइ, सामाजिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक निरन्तरता र नेपाली समाजको सामूहिक मनोविज्ञानसँग जोडिएको विषय हो।

सडकमा भीड, सहरमा सन्नाटा
दशैंको समयमा काठमाडौंका मुख्य सडकमा सवारीसाधनको चाप बढिरहँदा सहरका कतिपय पुराना व्यापारिक केन्द्र भने क्रमशः सुनसान बन्दै जान्छन्। न्युरोड, असन, इन्द्रचोक र महाबौद्धजस्ता व्यापारिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्रको चहलपहल घट्न थाल्छ। मानिसको आवागमन, किनमेल र दैनिक व्यापारमा समेत परिवर्तन देखिन्छ।
असनमा पसल व्यवसाय गर्दै आएका गोविन्द महर्जनका अनुसार दशैं नजिकिँदै जाँदा बजार विस्तारै सुनसान हुन थाल्छ। अष्टमी, नवमी र दशमीका दिन त कतिपय पसल बन्दप्रायः हुने उनको अनुभव छ।

सामान्य अवस्थामा मानिसको भीडले भरिने बजारमा दशैंका बेला देखिने यो परिवर्तनले सहरको जनजीवनमा चाडपर्वको प्रभाव कति गहिरो छ भन्ने देखाउँछ। सडकमा बस र माइक्रोबसको भीड बढ्नु तथा व्यापारिक केन्द्रमा मानिसको चहलपहल घट्नु एउटै प्रक्रियाका दुई दृश्य हुन्। एउटा दृश्यले सहर छाड्ने मानिसको लर्को देखाउँछ भने अर्कोले उनीहरूको अनुपस्थितिले सहरमा सिर्जना गरेको रिक्तता।
यही विरोधाभासभित्र दशैंको सामाजिक अर्थ लुकेको छ।

दशैं र रिभर्स माइग्रेसन
सामान्यतया नेपालमा आन्तरिक बसाइँसराइ गाउँबाट सहरतर्फ हुने गर्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, व्यापार र अन्य सुविधाको खोजीमा मानिसहरू ग्रामीण क्षेत्रबाट काठमाडौं उपत्यकालगायत ठूला सहरमा बसाइँ सर्छन्। गाउँबाट सहर आउने यो प्रवृत्ति लामो समयदेखि नेपालको जनसांख्यिक परिवर्तनको एउटा प्रमुख पक्ष रहँदै आएको छ।
तर दशैंको समयमा यही प्रवृत्तिको विपरीत दृश्य देखिन्छ। वर्षभरि सहरमा बस्ने मानिसहरू केही दिनका लागि भए पनि आफ्नो गाउँ, जन्मथलो वा पुर्ख्यौली घर फर्किन्छन्। जनसंख्या अध्ययनका दृष्टिले यसलाई अस्थायी वा मौसमी प्रतिगामी आवागमन (रिभर्स माइग्रेसन) का रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
जनसंख्या अध्ययनसँग सम्बन्धित विश्लेषक महेन्द्र शर्माको दृष्टिकोणमा दशैंमा गाउँ फर्किने प्रवृत्तिलाई यही सामाजिक तथा जनसांख्यिक सन्दर्भमा बुझ्न सकिन्छ। सामान्य अवस्थामा सुविधाको खोजीमा सहर पस्ने मानिसहरू दशैंमा भने गाउँ फर्किन चाहन्छन्। सहरमा घर बनाएर बसेका परिवारले समेत घर बन्द गरेर गाउँ जाने गरेका छन्।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य उजागर गर्छ—बसाइँसराइले मानिसको भौगोलिक ठेगाना परिवर्तन गर्न सक्छ, तर उसको सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचान तत्काल परिवर्तन गर्दैन।
यद्यपि दशैंमा गाउँ फर्किने सबैलाई स्थायी बसाइँसराइबाट फर्किएका मानिस भन्न मिल्दैन। धेरैजसोका लागि यो केही दिनको यात्रा हो। उनीहरू रोजगारी, अध्ययन र व्यवसायका कारण फेरि सहर फर्किन्छन्। त्यसैले दशैंको आवागमनलाई स्थायी बसाइँसराइको उल्टो प्रक्रिया मात्र नभई नियमित जीवनचक्रभित्रको मौसमी गतिशीलताका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

संस्कारले तान्छ कि मनोविज्ञानले ?
दशैंमा गाउँ फर्किने निर्णयको पछाडि केवल धार्मिक आस्था वा पारिवारिक दबाब मात्र हुँदैन। यसमा भावनात्मक आवश्यकता, बाल्यकालका स्मृति, सामाजिक अपेक्षा र आफ्नो पहिचानसँग जोडिएको गहिरो मनोविज्ञानले काम गरेको हुन्छ।
सहरमा मानिसको जीवन व्यस्त हुन्छ। कार्यालय, व्यापार, अध्ययन, घरभाडा, आर्थिक प्रतिस्पर्धा र दैनिक जिम्मेवारीबीच परिवारसँग पर्याप्त समय बिताउन कठिन हुन्छ। एउटै सहरमा बसेका परिवारका सदस्यहरू पनि आआफ्नै काममा व्यस्त रहन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा दशैंले परिवारका सदस्यलाई एकै ठाउँमा भेला हुने अवसर दिन्छ।

गाउँमा रहेका आमाबुबा, हजुरबा–हजुरआमा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्तसँग भेटघाट गर्नु दशैंको भावनात्मक पक्ष हो। टीका, जमरा, आशीर्वाद र सामूहिक भोजन यसका सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हुन्। यी गतिविधिले परिवारका सदस्यबीचको सम्बन्धलाई पुनः सक्रिय बनाउँछन्।
समाजशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा चाडपर्वले सामाजिक सम्बन्धको पुनर्निर्माण र निरन्तरतामा भूमिका खेल्छन्। दैनिक जीवनमा टाढिएका मानिसलाई नजिक ल्याउने, पुराना सम्बन्ध नवीकरण गर्ने र नयाँ पुस्तालाई पारिवारिक इतिहाससँग जोड्ने काम यस्ता अवसरले गर्छन्।

त्यसैले दशैंमा गाउँ फर्किनुलाई केवल संस्कारको पालना भन्नु अपूरो हुन्छ। यो परिवारसँग पुनः जोडिने, आफ्नो विगत सम्झिने र आफू कुन सामाजिक परिवेशबाट आएको हुँ भन्ने अनुभूति गर्ने प्रक्रिया पनि हो।

विदेशबाट गाउँ फर्किने नेपाली
दशैंको यात्रामा देशभित्रका सहरबाट गाउँ फर्किने मानिस मात्र हुँदैनन्। वैदेशिक रोजगारी, अध्ययन र अन्य अवसरका कारण विदेशमा रहेका नेपालीमध्ये पनि कतिपय दशैं–तिहारको अवसर पारेर घर फर्किने प्रयास गर्छन्।

सहर छाडेर गाउँ फर्किने लाखौँ नेपालीको यात्राले केवल चाडपर्वको रौनक मात्र देखाउँदैन, यसले परिवार, पुर्ख्यौली थलो, सामाजिक सम्बन्ध र नेपाली समाजको बदलिँदो मनोविज्ञानलाई समेत उजागर गर्छ

वर्षौंसम्म परिवारबाट टाढा रहेका मानिसका लागि घर फर्किने चाहना अझ तीव्र हुन सक्छ। विदेशमा कमाएको पैसा, हासिल गरेको अनुभव र जीवनमा प्राप्त गरेको उपलब्धि परिवारसँग बाँड्ने अवसर पनि दशैंले दिन्छ। आमाबुबालाई भेट्ने, छोराछोरीसँग समय बिताउने र आफन्तसँग सम्बन्ध नवीकरण गर्ने चाहनाले लामो यात्रा र खर्चलाई समेत अर्थपूर्ण बनाउँछ।
तर विदेशमा रहेका सबै नेपाली दशैंमा फर्किन सक्दैनन्। बिदाको अभाव, हवाई टिकटको महँगो मूल्य, रोजगारीको बाध्यता र कानुनी अवस्थाले धेरैलाई रोकेको हुन्छ। उनीहरूका लागि दशैं भिडियो कल, फोन संवाद र आर्थिक सहयोगमार्फत परिवारसँग जोडिने अवसर पनि बन्न सक्छ।
यसले आधुनिक प्रविधि र विश्वव्यापी बसाइँसराइले पारिवारिक सम्बन्धको स्वरूप परिवर्तन गरे पनि घरप्रतिको भावनात्मक आकर्षण समाप्त नगरेको देखाउँछ।

दशैं : पारिवारिक पुनर्मिलनको पर्व
दशैंको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सामाजिक सद्भाव हो। परिवारका सदस्य मात्र होइन, टाढिएका आफन्त, पुराना साथी र छिमेकीबीच समेत भेटघाट बढ्छ। सामान्य अवस्थामा कम हुने संवाद पुनः सुरु हुन्छ। पारिवारिक विवाद समाधान गर्ने, सम्बन्ध सुधार्ने र एकअर्काको सुखदुःख बुझ्ने अवसर पनि प्राप्त हुन सक्छ।
नेपाली समाजमा गाउँ केवल भौगोलिक स्थान होइन। त्यो पुर्ख्यौली इतिहास, सामाजिक प्रतिष्ठा, सांस्कृतिक अभ्यास र सामूहिक स्मृतिसँग जोडिएको ठाउँ हो। सहरमा बसोबास गर्ने मानिसका लागि समेत गाउँको घर, कुलपूजा, मन्दिर, स्थानीय परम्परा र आफन्तसँगको सम्बन्धले विशेष अर्थ राख्न सक्छ।
यद्यपि सबै परिवारमा दशैंको अनुभव समान हुँदैन। कतिपयका लागि यो खुसी र पुनर्मिलनको अवसर हो भने कतिपयका लागि आर्थिक दबाब, पारिवारिक विवाद वा प्रियजनबाट टाढा रहनुपर्दाको पीडासमेत हुन सक्छ। त्यसैले दशैंलाई केवल रमाइलो र उत्सवका रूपमा चित्रण गर्नु पनि यथार्थको अधुरो व्याख्या हुनेछ।

दशैंको अर्थतन्त्र र सहरको बदलिँदो स्वरूप
दशैंमा हुने आवागमनले अर्थतन्त्रमा समेत प्रभाव पार्छ। सार्वजनिक यातायात, हवाई सेवा, खाद्यान्न, लत्ताकपडा, उपहार र स्थानीय बजारमा माग बढ्न सक्छ। गाउँ फर्किने मानिसले स्थानीय बजारमा खर्च गर्ने भएकाले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा अस्थायी रूपमा आर्थिक गतिविधि बढ्न सक्छ।
तर काठमाडौंका केही व्यापारिक क्षेत्रमा ग्राहक घट्दा व्यवसाय प्रभावित हुन सक्छन्। दैनिक ज्यालादारीमा निर्भर श्रमिक, साना पसल र सेवा क्षेत्रका व्यवसायीले पनि चाडपर्वको समयमा आफ्नो कामको प्रकृति परिवर्तन भएको अनुभव गर्न सक्छन्।
यसर्थ दशैंको आवागमनलाई सांस्कृतिक घटनाका रूपमा मात्र होइन, जनसंख्या र आर्थिक गतिविधिको मौसमी पुनर्वितरणका रूपमा पनि हेर्नुपर्छ।
नेपाल प्रहरीबाट प्राप्त जानकारीअनुसार यस वर्ष दशैंका अवसरमा काठमाडौं उपत्यकाबाट करिब २२ लाख मानिस बाहिरिने सम्भावना रहेको बताइएको छ। यो अनुमानले राजधानीको जनजीवनमा चाडपर्वले पार्ने प्रभावको सम्भावित आकार देखाउँछ। यद्यपि वास्तविक रूपमा बाहिरिएका मानिसको संख्या पुष्टि गर्न सम्बन्धित निकायको अन्तिम तथ्यांक आवश्यक हुन्छ।
यति ठूलो संख्यामा मानिसको आवागमन हुने अवस्थामा यातायात सुरक्षा, सडक व्यवस्थापन, टिकटको पारदर्शिता, यात्रुको क्षमताअनुसार सवारी सञ्चालन र विपद् व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। चाडपर्वको खुसी यात्राकै क्रममा दुर्घटना वा असुरक्षामा परिणत हुनु हुँदैन।
बसाइँसराइभन्दा गहिरो सम्बन्ध
नेपालमा गाउँबाट सहरतर्फको बसाइँसराइलाई प्रायः अवसरको खोजी, आर्थिक बाध्यता र सुविधासँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। तर दशैंको समयमा देखिने उल्टो आवागमनले मानिसको जीवन केवल आर्थिक निर्णयबाट निर्देशित हुँदैन भन्ने स्पष्ट पार्छ।
मानिस रोजगारीका लागि सहर जान सक्छ, छोराछोरीको शिक्षाका लागि गाउँ छाड्न सक्छ र सुविधाका लागि नयाँ ठाउँमा स्थायी बसोबास गर्न सक्छ। तर भावनात्मक सम्बन्ध, सामाजिक पहिचान र पारिवारिक जिम्मेवारीले उसलाई पुरानो थलोमा फर्किन प्रेरित गर्न सक्छ।
यस अर्थमा दशैंको यात्रा भौगोलिक दूरी घटाउने यात्रा मात्र होइन, सामाजिक र भावनात्मक दूरी कम गर्ने प्रयास पनि हो। गाउँ फर्किने मानिसले आफ्नो पुरानो घर मात्र भेट्दैन; उसले आफ्नो विगत, पारिवारिक सम्बन्ध र सामूहिक पहिचानसँग पुनः संवाद गर्छ।

दशैंको समयमा काठमाडौंका बसपार्कमा देखिने भीड, सडकमा गुडिरहेका यात्रुले भरिएका सवारीसाधन र न्युरोड, असन तथा इन्द्रचोकमा घट्दै जाने चहलपहल सामान्य मौसमी दृश्यजस्ता लाग्न सक्छन्। तर यी दृश्यले नेपाली समाजको गहिरो मनोविज्ञानको कथा सुनाइरहेका हुन्छन्।
एउटातर्फ अवसरको खोजीमा गाउँ छाडेर सहर आउने प्रवृत्ति छ। अर्कोतर्फ दशैं आउँदा त्यही सहरबाट गाउँ फर्किने तीव्र चाहना छ। यी दुई प्रवृत्तिबीच विरोधाभास देखिए पनि वास्तवमा तिनले मानिसको जीवनका फरक आवश्यकता व्यक्त गर्छन्, शहरले अवसर दिन्छ, गाउँले सम्बन्धको अनुभूति दिन सक्छ ।  सहरले भविष्य निर्माण गर्न सघाउँछ, पुर्ख्यौली थलोले विगतसँग जोडिराख्न सक्छ।
दशैंको महत्त्व यहीँ छ। यो केवल टीका, जमरा र खानपिनको पर्व होइन। यो आफ्नो परिवारसँग पुनर्मिलन गर्ने, सामाजिक सम्बन्ध नवीकरण गर्ने र सांस्कृतिक निरन्तरता कायम राख्ने अवसर हो।
अन्ततः दशैंमा मानिस गाउँ फर्किनुको कारणलाई केवल बसाइँसराइ वा केवल संस्कारमध्ये एउटामा सीमित गर्न सकिँदैन। यो आर्थिक जीवन र भावनात्मक संसार, आधुनिकता र परम्परा तथा व्यक्तिगत आकांक्षा र सामूहिक पहिचानबीचको सम्बन्ध हो। मानिसको ठेगाना बदलिन सक्छ, जीवनशैली फेरिन सक्छ र पुस्ता परिवर्तन हुन सक्छ; तर घर फर्किने चाहना नेपाली समाजको सांस्कृतिक तथा भावनात्मक जीवनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बनेर रहन सक्छ।
दशैंको वास्तविक मनोविज्ञान यही हो, मानिस अवसरका लागि टाढा जान्छ, तर सम्बन्धको अर्थ सम्झिन फेरि घरगाउँ फर्किन्छ।