नेपालका पहाडी तथा मध्यपहाडी गाउँहरूमा पछिल्ला वर्षहरूमा बाँदरको संख्या अत्यधिक बढ्दै गएको छ। विशेषगरी मकै, गहुँ, धान, आलु, तरकारी, फलफूल तथा घरमा भण्डारण गरिएको अन्नमा बाँदरको आक्रमणले किसानहरू गम्भीर समस्यामा परेका छन्। कतिपय गाउँमा किसानले दिनभर खेत कुर्नुपर्ने अवस्था छ भने धेरै ठाउँमा मानिसहरू खेती नै छोडेर वैदेशिक रोजगारी वा सहरतिर पलायन हुन थालेका छन्। यो समस्या अब केवल “वन्यजन्तुको दुःख” मात्र रहेन; यसले ग्रामीण अर्थतन्त्र, खाद्य सुरक्षा, मानसिक तनाव तथा सामाजिक संरचनामाथि समेत गहिरो असर पार्न थालेको छ।

नेपालमा मुख्य रूपमा रीसस मकाक, असामी बाँदर तथा हनुमान लंगुर पाइन्छन्। यीमध्ये रीसस मकाक मानव बस्तीमा छिटो घुलमिल हुने, समूहमा बस्ने तथा अत्यन्त चतुर प्रजाति मानिन्छ। यही कारणले यसको नियन्त्रण किसानहरूका लागि झन् कठिन बन्दै गएको छ।

गाउँ खाली हुँदै जानु : बाँदर समस्या बढ्नुको मूल कारण

नेपालमा बाँदर समस्या बढ्नुको एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण तर कम चर्चा गरिएको कारण गाउँहरू क्रमशः खाली हुँदै जानु पनि हो। पहिले गाउँहरूमा धेरै मानिस बस्थे। खेतबारी निरन्तर जोतिन्थे। बिहानदेखि साँझसम्म मानिस, पशुचौपाया, गोठालो, घाँसदाउरा तथा खेतीपातीको चहलपहल भइरहन्थ्यो। मानिसको यही निरन्तर उपस्थितिले बाँदर लगायत वन्यजन्तुहरूलाई गाउँभित्र सजिलै पस्न दिँदैनथ्यो।

तर अहिले अवस्था तीव्र रूपमा बदलिएको छ। वैदेशिक रोजगारी, सहरकेन्द्रित शिक्षा, स्वास्थ्य तथा रोजगारीका कारण गाउँका युवाहरू बाहिरिन थालेका छन्। धेरै गाउँमा वृद्धवृद्धा मात्र बाँकी छन्। खेतहरू बाँझो भएका छन्। घरहरू खाली छन्। दिनभर गाउँ सुनसान हुन्छ। यही सुनसान अवस्थाले बाँदरलाई गाउँतर्फ आकर्षित गरेको छ।

बाँदर अत्यन्त बुद्धिमान् प्राणी हो। उसले छिट्टै बुझ्छ कि अब यहाँ प्रतिरोध गर्ने मानिस कम छन्। त्यसपछि बाँदर खेतमै बस्न थालेका छन्, घरभित्र पस्न थालेका छन् तथा मानिससँगको डर क्रमशः हराउँदै गएको छ। कतिपय गाउँमा किसानहरू भन्छन्, “पहिले बाँदर जंगलको किनारसम्म आउँथ्यो, अहिले त घरको भान्सासम्म आउँछ।”

बाँझो जमिन र वन्यजन्तुको विस्तार

नेपालमा ठूलो परिमाणमा खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुँदै गएको छ। बाँझो खेतमा झाडी बढ्छ, जंगली वनस्पति फैलिन्छ तथा सुरक्षित लुक्ने ठाउँ बन्छ। यसले बाँदरलाई स्थायी बसोबासतर्फ आकर्षित गर्छ। पहिले खुला खेत बाँदरका लागि जोखिमपूर्ण क्षेत्र थिए; अहिले त्यही क्षेत्र झाडी र अर्धजंगलमा बदलिँदै गएका छन्।

अर्कोतर्फ गाउँमा वृद्धवृद्धा मात्र बाँकी हुँदा बाँदर धपाउने क्षमता पनि कमजोर भएको छ। ठूलो बाँदर समूहसँग दिनभर जुध्ने सामर्थ्य धेरै वृद्धवृद्धासँग हुँदैन। यसले बाँदरको मनोवैज्ञानिक साहस झन् बढाएको छ।

बाँदरको संख्या किन बढ्दै गएको छ ?

बाँदरको संख्या वृद्धि हुनुका पछाडि अन्य धेरै कारण पनि छन्। पहिले जंगलमा चितुवा, ठूलो अजिङ्गर तथा अन्य शिकारी जनावरहरूले प्राकृतिक रूपमा बाँदरको संख्या नियन्त्रण गर्थे। अहिले वन विनाश, बस्ती विस्तार तथा वातावरणीय असन्तुलनका कारण त्यो प्राकृतिक चक्र कमजोर भएको छ।

अर्कोतर्फ मानव बस्ती नजिकै सजिलै खाना पाइने अवस्था बनेको छ। खेतबारी, फलफूल, घरको अन्न, बजार क्षेत्र तथा धार्मिक स्थलहरू बाँदरका लागि सहज भोजन स्रोत बनेका छन्। विशेषगरी मन्दिर तथा पर्यटकीय क्षेत्रमा मानिसहरूले बाँदरलाई नियमित रूपमा खाना खुवाउने प्रवृत्तिले बाँदरलाई अझ निर्भीक, आक्रामक तथा मानवमा निर्भर बनाएको छ।

वन क्षेत्र साना–साना टुक्रामा विभाजित हुँदा बाँदरको प्राकृतिक बासस्थान खुम्चिएको छ। फलस्वरूप तिनीहरू भोजनको खोजीमा गाउँ तथा खेतबारीतर्फ झर्न थालेका छन्। साथै धार्मिक तथा सांस्कृतिक कारणले बाँदरलाई हानि गर्न नहुने मान्यता पनि नेपालमा बलियो छ। यसले वैज्ञानिक व्यवस्थापन ढिलो हुन गएको छ।

विश्वका अनुभव र उपायहरू

विश्वका धेरै देशहरूले बाँदर समस्यालाई “मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व” को रूपमा लिएर दीर्घकालीन व्यवस्थापन नीति बनाएका छन्। तीमध्ये केही अभ्यास नेपालका लागि उपयोगी हुन सक्छन्।

भारतको बन्ध्याकरण कार्यक्रम

भारतका हिमाचल प्रदेश, उत्तराखण्ड तथा अन्य केही राज्यहरूमा बाँदर नियन्त्रणका लागि बन्ध्याकरण कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ। बाँदरलाई पिँजडामा समातेर पशुचिकित्सकद्वारा शल्यक्रिया गरी पुनः जंगलमा छोडिन्छ। यसले क्रमशः प्रजनन दर घटाएर संख्या नियन्त्रण गर्ने उद्देश्य राख्छ।

यो उपाय मार्नेभन्दा बढी मानवीय मानिन्छ। तर यसको लागत महँगो हुन्छ र दक्ष जनशक्ति आवश्यक पर्छ। नेपालमा पनि केही क्षेत्रमा परीक्षणका रूपमा यस्तो कार्यक्रम सुरु गरिएको छ।

जापानको सामुदायिक पद्धति

जापानमा बाँदर नियन्त्रण केवल सरकारी जिम्मेवारी मानिँदैन। त्यहाँ गाउँ समुदाय नै सक्रिय रूपमा सहभागी हुन्छ। किसान समूह, वन समिति तथा स्थानीय युवा मिलेर सामूहिक निगरानी, खेत पहरा तथा बाँदर धपाउने काम गर्छन्।

त्यहाँ सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने विद्युतीय बार, चेतावनी घण्टी, निगरानी प्रणाली तथा सामूहिक सुरक्षा व्यवस्था प्रयोग गरिन्छ। जापानी अनुभवले “एक्लो किसानले बाँदरलाई रोक्न सक्दैन; समुदायले मात्र प्रभावकारी दबाब दिन सक्छ” भन्ने देखाएको छ।

अन्य देशहरूको अनुभव

केही देशहरूमा बाँदरलाई अन्यत्र सार्ने प्रयास गरिएको थियो। तर यसले अर्को क्षेत्रमा नयाँ समस्या सिर्जना गर्ने, रोग फैलिने तथा प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रिने जोखिम भएकाले यसलाई स्थायी समाधान मानिएको छैन।

नेपालका लागि उपयोगी सम्भावित उपायहरू

नेपालमा बाँदर समस्या समाधान गर्न एउटै उपाय पर्याप्त हुँदैन। वैज्ञानिक, सामाजिक तथा सामुदायिक उपायहरूको संयुक्त प्रयोग आवश्यक देखिन्छ।

१. वैज्ञानिक बन्ध्याकरण कार्यक्रम

अत्यधिक प्रभावित गाउँ तथा कृषि क्षेत्रमा चरणबद्ध रूपमा बन्ध्याकरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा संख्या नियन्त्रणमा मद्दत पुर्‍याउन सक्छ।

२. सामूहिक विद्युतीय बार

व्यक्तिगत खेतभन्दा गाउँस्तरमा सामूहिक विद्युतीय बार बढी प्रभावकारी हुन्छ। सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने बार ग्रामीण नेपालका लागि उपयोगी हुन सक्छ।

३. बाँदर नछिर्ने अन्न भण्डारण व्यवस्था

धेरै ठाउँमा बाँदर खेतभन्दा बढी घरभित्र राखिएको अन्नमा आकर्षित हुन्छ। त्यसैले फलामे ढोका, फलामे जाली तथा सुरक्षित अन्न भण्डारण व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।

४. खेती प्रणाली परिवर्तन

अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि बाँदरले कम मन पराउने बाली प्रयोग गर्दा क्षति घट्न सक्छ। मकै, केरा वा आलुको सट्टा अदुवा, बेसार, खुर्सानी, लेमनग्रास, अलैँची, कफी तथा चियाजस्ता बाली उपयोगी हुन सक्छन्।

५. बाँदरलाई खाना खुवाउने प्रवृत्ति रोक्नु

मन्दिर, सडक तथा पर्यटकीय क्षेत्रमा बाँदरलाई खाना खुवाउने प्रवृत्ति नियन्त्रण नगरेसम्म समस्या झन् बढ्न सक्छ। आवश्यक परे स्थानीय नियम तथा जरिवाना व्यवस्था गर्न सकिन्छ।

६. पूर्व चेतावनी प्रणाली

चलायमान संवेदक, निगरानी क्यामेरा, चेतावनी साइरन तथा मोबाइल सूचना प्रणाली प्रयोग गरेर बाँदर गाउँ वा खेत नजिक आउँदा किसानलाई तुरुन्त जानकारी दिन सकिन्छ। यसले अचानक हुने ठूलो क्षति कम गर्न मद्दत गर्छ।

७. शिकारी जनावरको आवाज प्रयोग

चितुवा, बाघ वा शिकारी चराको आवाज प्रयोग गरेर बाँदरलाई डराउने अभ्यास केही देशहरूमा गरिएको छ। तर बाँदर अत्यन्त बुद्धिमान् भएकाले एउटै तरिका धेरै दिन प्रयोग गर्दा त्यसको प्रभाव घट्न सक्छ।

८. सामुदायिक बाँदर प्रतिकार टोली

गाउँका युवाहरू, किसान समूह तथा वन समितिलाई समेटेर विशेष टोली बनाउन सकिन्छ। यसले पालैपालो खेत पहरा, सामूहिक निगरानी तथा तुरुन्त प्रतिकार गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

९. वन पुनर्स्थापना

वनभित्र प्राकृतिक फलफूल तथा खाद्य स्रोत बढाउन सके बाँदरको बस्तीमा झर्ने दबाब कम हुन सक्छ। त्यसैले वन संरक्षण पनि दीर्घकालीन समाधानको महत्त्वपूर्ण भाग हो।

१०. गाउँ पुनर्जीवन र ग्रामीण कृषि संरक्षण

नेपालमा बाँदर समस्या दीर्घकालीन रूपमा समाधान गर्न गाउँमा मानिसको उपस्थिति कायम रहनु अत्यन्त आवश्यक छ। त्यसका लागि:

* गाउँमै रोजगारी सिर्जना,
* कृषि आधुनिकीकरण,
* स्थानीय उत्पादनको बजार,
* युवा किसान प्रोत्साहन,
* सामुदायिक खेती,
* ग्रामीण पूर्वाधार विकास

आवश्यक देखिन्छ।

यदि गाउँ पूर्ण रूपमा खाली हुँदै गयो भने बाँदर लगायत अन्य वन्यजन्तुको समस्या झन् बढ्न सक्छ।

११. वैज्ञानिक गणना तथा राष्ट्रिय नीति

नेपालमा अहिले सबैभन्दा ठूलो समस्या तथ्यांकको अभाव हो। कति बाँदर छन्, कुन क्षेत्रमा बढी छन्, कुन प्रजाति बढी समस्या बनिरहेको छ भन्ने वैज्ञानिक अध्ययन अत्यन्त आवश्यक छ। त्यसका आधारमा राष्ट्रिय “बाँदर व्यवस्थापन नीति” निर्माण गर्नुपर्छ।

के बाँदर मार्ने उपाय उचित हो ?

धेरै देशहरूले व्यापक रूपमा बाँदर मार्ने कार्यलाई विवादास्पद मानेका छन्। यसले नैतिक प्रश्न, धार्मिक संवेदनशीलता तथा प्राकृतिक सन्तुलन बिगार्न सक्छ। त्यसैले आधुनिक विश्व क्रमशः “वैज्ञानिक नियन्त्रण”, “बन्ध्याकरण”, “सामुदायिक व्यवस्थापन” तथा “बासस्थान व्यवस्थापन” तर्फ गएको देखिन्छ।

निष्कर्ष

नेपालमा बाँदर समस्या अब ग्रामीण जीवनसँग गाँसिएको गम्भीर राष्ट्रिय चुनौती बनिसकेको छ। यो केवल वन्यजन्तु समस्या मात्र होइन; खाली हुँदै गएको गाउँ, बाँझो जमिन, कमजोर हुँदै गएको ग्रामीण अर्थतन्त्र तथा सामाजिक परिवर्तनसँग जोडिएको बहुआयामिक संकट पनि हो।

यदि समयमै वैज्ञानिक नीति निर्माण गरिएन भने खेतीयोग्य जमिन परित्याग, खाद्य उत्पादनमा गिरावट, ग्रामीण पलायन तथा मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व अझ बढ्न सक्छ।

भारतको बन्ध्याकरण पद्धति, जापानको सामुदायिक व्यवस्थापन, आधुनिक सुरक्षा प्रणाली, खेती प्रणाली परिवर्तन, वन पुनर्स्थापना तथा गाउँ पुनर्जीवन कार्यक्रमलाई समेटेर नेपालले बहुआयामिक रणनीति अपनाउन आवश्यक छ। केवल लठ्ठी, गुलेली वा पटाका पड्काएर होइन, विज्ञान, समुदाय र दीर्घकालीन नीतिको संयोजनबाट मात्र किसानको बाली तथा ग्रामीण जीवन सुरक्षित गर्न सकिन्छ।